Trong bối cảnh kinh tế biến động, Mua bán và Sáp nhập (M&A) không còn là “sân chơi” riêng của các tập đoàn đa quốc gia. Tại Việt Nam, làn sóng M&A đang trở nên mạnh mẽ hơn bao giờ hết khi các doanh nghiệp SME tìm kiếm cơ hội thoái vốn hoặc hợp tác chiến lược để vượt qua rào cản tài chính. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ bản chất, quy trình và những lưu ý pháp lý cốt tử để thực hiện một thương vụ M&A thành công.

Mua bán doanh nghiệp là gì?

Mua bán doanh nghiệp là hoạt động mà một công ty chuyển quyền sở hữu hoặc quyền kiểm soát sang một công ty khác, thường được gọi là M&A (Mergers and Acquisitions). Về bản chất, đây có thể là mua lại toàn bộ/phần lớn cổ phần hoặc tài sản để nắm quyền chi phối, và thường không nhất thiết tạo ra một pháp nhân hoàn toàn mới.

Trong thực tế, các tập đoàn lớn hay tìm đến những doanh nghiệp quy mô nhỏ hơn nhưng có sản phẩm tốt, tệp khách hàng phù hợp hoặc đang thiếu vốn để phát triển. Mục tiêu phổ biến là mở rộng thị phần nhanh, tận dụng hệ thống sẵn có và tối ưu chi phí vận hành nhờ hợp nhất nguồn lực. Sau giao dịch, doanh nghiệp được mua có thể được sáp nhập vào cấu trúc của bên mua hoặc vận hành như một công ty con, khiến thương hiệu/cơ cấu cũ dần biến mất. Với nhiều trường hợp, đây là lựa chọn “hạ cánh” an toàn hơn so với việc tự xoay sở trong giai đoạn khó khăn và đối mặt nguy cơ rời thị trường.

Đặc điểm của mua bán doanh nghiệp

Thứ nhất, trong giao dịch này, doanh nghiệp được xem như một loại tài sản đặc thù, đóng vai trò là đối tượng trao đổi thương mại giữa các bên.

Thứ hai, kết quả của việc thực hiện giao dịch là bên tiếp nhận sẽ nắm quyền điều hành và quản lý các hoạt động kinh doanh của đơn vị được chuyển giao.

Thứ ba, về phía bên chuyển giao, chỉ người nắm quyền sở hữu mới có thẩm quyền thực hiện giao dịch; trong khi đó, bên tiếp nhận có thể là pháp nhân hoặc cá nhân với điều kiện có đủ năng lực và nhu cầu thực hiện giao dịch.

Thứ tư, về mặt pháp lý, các giao dịch này được thể hiện thông qua văn bản ký kết, có thể ở dạng hợp đồng chuyển giao toàn bộ đơn vị kinh doanh hoặc thỏa thuận chuyển nhượng phần sở hữu chi phối (cổ phiếu, vốn góp).

Thứ năm, mọi giao dịch đều cần tuân thủ quy trình pháp định và phải có sự chấp thuận, giám sát từ các cơ quan chức năng theo đúng thủ tục quy định.

Đặc thù về đối tượng giao dịch

Trong các thương vụ này, đơn vị kinh doanh được xem như một loại tài sản đặc thù cần trao đổi. Về bản chất, đây là hình thức chuyển giao quyền sở hữu theo nguyên tắc dân sự, trong đó bên tiếp nhận trả một khoản giá trị tương ứng để nhận toàn quyền từ bên chuyển giao.

Điểm khác biệt nằm ở chỗ đơn vị kinh doanh không phải hàng hóa thông thường mà là tổng thể các yếu tố: danh nghĩa riêng, tài sản, địa điểm hoạt động cố định, tư cách pháp nhân, cùng toàn bộ hệ thống quản lý và nguồn nhân lực. Việc tiếp nhận có nghĩa là nắm giữ toàn bộ các thành phần cấu thành nên một thực thể kinh doanh hoàn chỉnh.

So với các hình thức khác như cho thuê, giao dịch tài sản riêng lẻ hay mua nợ, thương vụ này có sự khác biệt rõ rệt. Khi cho thuê, quyền sở hữu không chuyển đổi mà chỉ trao quyền vận hành tạm thời. Giao dịch tài sản đơn thuần chỉ thay đổi chủ thể nắm giữ từng khoản mục cụ thể, không ảnh hưởng đến quyền điều hành toàn bộ hoạt động. Còn việc tiếp nhận khoản nợ chỉ làm thay đổi chủ thể cho vay mà không tác động đến cơ cấu sở hữu.

Quyền kiểm soát hoạt động sau giao dịch

Điểm then chốt là bên tiếp nhận phải nắm được quyền điều hành và chi phối các hoạt động kinh doanh của đơn vị. Đây chính là ranh giới phân biệt với đầu tư tài chính thuần túy.

Để đạt được điều này, bên mua cần sở hữu tỷ lệ phần vốn đủ lớn để tham gia vào bộ máy quản trị và có tiếng nói quyết định trong các vấn đề quan trọng như định hướng phát triển, cơ cấu tổ chức, nhân sự chủ chốt hay điều lệ hoạt động. Mức độ vốn cần thiết phụ thuộc vào quy định pháp luật và đặc thù từng đơn vị.

Khác với việc sáp nhập – khi đơn vị bị nhập sẽ chấm dứt tồn tại, trong giao dịch mua bán, thực thể được mua vẫn tiếp tục hoạt động và bên mới nắm quyền quyết định số phận pháp lý của nó. Đồng thời, nó cũng khác với đầu tư tài chính đơn thuần khi nhà đầu tư chỉ mong đợi lợi nhuận mà không can thiệp vào vận hành.

Chủ thể tham gia giao dịch

Về phía chuyển giao, chỉ người nắm quyền sở hữu mới có thẩm quyền thực hiện, vì chính đơn vị kinh doanh là đối tượng của thương vụ chứ không phải là bên ký kết. Điều này phân biệt rõ với việc bán tài sản của công ty – khi chính công ty là chủ thể có quyền định đoạt tài sản của mình.

Bên tiếp nhận có thể là tổ chức hoặc cá nhân có nhu cầu và đủ điều kiện theo quy định, thông qua việc mua lại hoặc nhận chuyển giao phần sở hữu để trở thành chủ mới.

Hình thức văn bản ký kết

Các giao dịch được thể hiện qua văn bản thỏa thuận giữa các bên. Tùy loại hình, có thể là hợp đồng chuyển giao toàn bộ doanh nghiệp tư nhân, hợp đồng chuyển nhượng toàn bộ vốn của đơn vị một chủ, hoặc thỏa thuận chuyển nhượng cổ phần và phần góp.

Đặc biệt, thỏa thuận chuyển nhượng phần sở hữu có thể chia thành hai nhóm: loại ghi nhận việc trao quyền kiểm soát (thuộc phạm vi mua bán thực sự), và loại chỉ là hình thức đầu tư tài chính thông thường với nội dung đơn giản hơn.

Sự giám sát của cơ quan quản lý

Mọi giao dịch đều phải tuân thủ quy trình pháp định và chịu sự kiểm soát của các cơ quan chức năng. Với những thương vụ lớn đạt ngưỡng về doanh thu hay thị phần, cần có sự chấp thuận trước từ cơ quan quản lý cạnh tranh nhằm ngăn ngừa tình trạng độc quyền và lạm dụng vị thế.

Đối với các giao dịch nhỏ hơn, mặc dù không cần xin phép nhưng vẫn phải đăng ký thay đổi hoặc thông báo bằng văn bản để cơ quan có thẩm quyền công nhận tính hợp pháp của thương vụ.

Các hình thức mua bán doanh nghiệp phổ biến

Theo quy định hiện hành, pháp luật chỉ điều chỉnh cụ thể việc chuyển giao quyền sở hữu đối với loại hình doanh nghiệp tư nhân. Đối với các loại hình khác như công ty hợp danh, công ty cổ phần hay công ty TNHH, việc chuyển giao được thực hiện thông qua các thủ tục chuyển nhượng toàn bộ phần sở hữu hoặc điều chỉnh người đại diện hợp pháp.

Điểm cần lưu ý:

Sau khi hoàn tất giao dịch, mã số thuế (mã số doanh nghiệp) của đơn vị vẫn giữ nguyên. Thời gian hoạt động và lịch sử hình thành sẽ được tính từ ngày thành lập ban đầu, không bị làm mới.

Mua bán doanh nghiệp là giao dịch phức tạp đòi hỏi sự am hiểu sâu về pháp lý và quy trình thực hiện. Để đảm bảo thương vụ diễn ra thuận lợi, bảo vệ quyền lợi hợp pháp và tuân thủ đúng quy định, doanh nghiệp nên tìm đến sự hỗ trợ từ các đơn vị tư vấn chuyên nghiệp.

Luật Tân Hoàng sẵn sàng đồng hành cùng bạn trong mọi giai đoạn của thương vụ M&A. Liên hệ ngay để được tư vấn chi tiết!